Tarihsel Süreç & Bellek
Kudüs ve Filistin Tarihi Kronolojisi
MÖ 1900'den günümüze tevhid mücadelesi, İslâm medeniyeti mirası ve Filistin halkının onurlu varoluşunun kilometre taşları.
MÖ 1900
Hz. İbrahim'in Filistin Coğrafyasına Gelişi
#1
İslâmî tarih anlayışında Hz. İbrahim, tevhîd inancının babası ve peygamberler silsilesinin ana halkalarından biri olarak kabul edilmektedir. Onun Mezopotamya’dan Kenan diyarına, yani günümüz Filistin topraklarına hicret etmesi, kentin ve çevresinin mukaddes bir havza haline gelmesinin ilk tarihî adımını teşkil eder. İslâmî kaynaklar ve kadim gelenekler, Hz. İbrahim’in Kudüs krallarından Melkisedek ile karşılaştığını ve bu topraklarda tevhid davetini ikame ettiğini kaydetmektedir. Bu tarihi geliş, Mescid-i Aksâ’nın çevresinin ilahî bereketle mübarek kılınması açısından ilk mukaddes milattır.
MÖ 1000
Kudüs'ün Başkent Oluşu ve Hz. Davud Dönemi
#2
Hz. Davud, Yebûsîlerin elinde bulunan Kudüs’ü tevhîd mücadelesi kapsamında fethederek İsrâiloğulları Krallığı’nın siyasi ve dinî başkenti haline getirmiştir. İslâmî doktrinde Hz. Davud hem adaletle hükmeden muktedir bir hükümdar hem de kendisine Zebur lütfedilen yüce bir peygamber olarak tanımlanır. Kudüs’ün başkent yapılması, kentin sadece idari bir merkez değil, mukaddes emanetlerin korunduğu ve ibadetin merkezileştiği kutsal bir belde olmasını sağlamıştır.
MÖ 960
Beytülmakdis (Birinci Tapınak ) ve Hz. Süleyman
#3Hz. Süleyman, babası Hz. Davud’un vasiyeti doğrultusunda Kudüs’te Mescid-i Aksâ (Beytülmakdis) olarak bilinen Birinci Tapınak’ı inşa ettirmiştir. Kur’an-ı Kerîm’de ifade edildiği üzere Hz. Süleyman’ın emrine verilen imkanlar ve üstün mimari marifet bu muazzam mabedin yapımında sevk edilmiştir. Yedi yılda tamamlanan bu yapı, İslâmî literatürde Mescid-i Aksâ’nın ilk kapsamlı imarı olarak kabul edilmesi bakımından hayati bir konuma sahiptir.
MÖ 586
Babil Sürgünü ve Buhtunnasır Yıkımı
#4
Babil Hükümdarı II. Nebukadnezar (Buhtunnasır), Kudüs’ü kuşatarak Hz. Süleyman tarafından inşa edilen mabedi tamamen yıkmış ve şehri yerle bir etmiştir. Şehrin ahalisi zincirlere vurularak Babil’e sürgün edilmiş ve Kudüs on yıllarca harap ve ıssız kalmıştır. Bu trajik olay, Filistin topraklarının ilk büyük demografik ve mimari yıkımını temsil etmektedir.
MÖ 538
Pers Egemenliği ve Büyük Kiros Dönemi
#5
Pers İmparatoru Büyük Kiros’un Babil’i fethetmesiyle birlikte sürgün hayatı sona ermiş ve ahaliye Kudüs’e dönme izni verilmiştir. Kiros’un adil yönetimi altında dönen kitleler mabedi yeniden inşa etme (İkinci Tapınak süreci) imkanı bulmuşlardır. Pers hakimiyeti, kentsel dokunun ve sükunetin ihya edildiği bir dönem olmuştur.
MÖ 63
Roma Hakimiyetinin Başlangıcı ve Pompeius
#6
Roma Generali Pompeius’un Kudüs’e girmesiyle birlikte Filistin topraklarında asırlar sürecek Roma egemenliği dönemi resmen başlamıştır. Pompeius Yahuda bölgesini Roma’ya bağımlı bir krallık haline getirmiş ve kentin siyasi bağımsızlığına ağır bir darbe vurmuştur.
MÖ 20
İkinci Tapınak Genişletmesi ve Büyük Herod
#7
Roma vasalı Kral Büyük Herod, İkinci Tapınak’ı devasa boyutlarda genişletmiştir. Mabed çevresine inşa edilen devasa istinat duvarları ve teraslama çalışmaları, günümüzdeki Harem-i Şerif alanının temel mimari sınırlarını şekillendirmiştir.
MS 30
Hristiyanlığın Doğuşu ve Hz. İsa Dönemi
#8
Hz. İsa’nın Kudüs ve çevresinde tebliğ faaliyetlerine başlaması dinler tarihi açısından en büyük kırılma noktalarından biridir. İslâm akidesine göre Hz. İsa ulu'l-azm bir peygamberdir; çarmıha gerilmemiş, aksine ilahî kata yükseltilmiştir. Kudüs, Hz. İsa’nın mucizelerine sahne olan ana merkezdir.
MS 70
Büyük Yıkım ve Titus Mimarisi
#9
Roma Generali Titus, patlak veren isyanı bastırmak amacıyla Kudüs’ü kuşatmış ve şehri yerle bir etmiştir. İkinci Tapınak tamamen yakılıp yıkılmış, geriye sadece günümüzde Burak Duvarı olarak bilinen batı istinat duvarı kalmıştır. Bu felaketle ikinci büyük sürgün (Diyaspora) başlamıştır.
MS 135
Aelia Capitolina Dönüşümü ve Hadrianus
#10
Roma İmparatoru Hadrianus, Kudüs’ü bir putperest Roma kenti olarak yeniden inşa etmiş ve adını 'Aelia Capitolina' olarak değiştirmiştir. Yahudilerin kente girmesi kesin olarak yasaklanmış ve şehrin Aelia (İliya) ismi İslâmî fethe kadar kullanılmıştır.
MS 313
Hristiyanlığın Serbest Kalışı ve I. Konstantin
#11
Milano Fermanı ile Hristiyanlığın serbest bırakılması Kudüs’ün kaderini değiştirmiştir. Putperest Roma politikaları sona ermiş, Kudüs İmparatorluğun resmî dinî kutsal merkezine dönüştürülerek kilise ve manastırlarla donatılmıştır.
MS 335
Kıyame Kilisesi İnşası ve Azize Helena
#12
İmparator Konstantin’in annesi Azize Helena’nın girişimleriyle Kıyame Kilisesi (Holy Sepulchre) inşa edilmiştir. Bu bazilika Hristiyan dünyası için en kutsal ziyaret yeri kabul edilmiş, Müslümanların fethinden sonra da Hoşgörü Ahitnamesi gereğince korunmuştur.
MS 614
Pers İstilası ve II. Hüsrev
#13
Sasanî Şahı II. Hüsrev’in orduları Kudüs’ü işgal ederek Hristiyan Bizans hakimiyetine son vermiş ve şehirde büyük bir tahribat yaratmıştır. Kıyame Kilisesi yakılmış, kutsal haç kaçırılmıştır. Bu savaş Kur'an-ı Kerîm'deki Rûm Sûresi’nde haber verilen mücadelenin en kritik aşamasıdır.
MS 628
Bizans'ın Dönüşü ve Herakleios
#14
Bizans İmparatoru Herakleios karşı taarruzla zafer kazanmış ve kutsal haçı törenle Kudüs’e geri getirmiştir. Ancak yıpratıcı savaşlar her iki imparatorluğu da zayıflatmış ve yaklaşmakta olan İslâm fetihleri öncesinde bölgede otorite boşluğu doğurmuştur.
621
İsra ve Miraç Hadisesi - Hz. Muhammed (s.a.s.)
#15
Hazreti Peygamber’in (s.a.s.) Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksâ’ya gece yolculuğu (İsra) ve oradan göklere yükselişi (Miraç), Kudüs’ün İslâm akidesindeki mukaddes konumunu ebedileştirmiştir. İsra Sûresi 1. ayetle Mescid-i Aksâ, Müslümanların ilk kıblesi ve en kutsal üç mescidinden biri olarak tescillenmiştir.
629
Mute Savaşı ve Halid bin Velid
#16
Müslüman ordusu ile Bizans İmparatorluğu arasındaki ilk büyük karşılaşmadır. Kudüs ve Şam coğrafyasının fethine giden yolda stratejik bir keşif niteliği taşıyan bu savaşta Halid bin Velid askeri dehasıyla orduyu imha edilmekten kurtarmıştır.
630
Hristiyan-Yahudi Gerginliği ve Patrik Sophronius
#17
Bizans’ın Kudüs’ü geri almasının ardından şehirde dinî gerginlikler ve iç huzursuzluklar baş göstermiştir. Ağır vergi yükü ve baskılar yerel ahalinin Bizans yönetimine olan bağlılığını sarsarak adaletli İslâm idaresine olan ihtiyacı açıkça ortaya koymuştur.
632
Hz. Peygamber'in Vefatı ve Hz. Ebu Bekir'in Fetih Vizyonu
#18
İlk halife seçilen Hz. Ebu Bekir, irtidad hareketlerini bastırdıktan sonra Suriye ve Filistin bölgesinin fethi için ordular hazırlamıştır. Bu stratejik vizyon, Kudüs’ün ve Filistin topraklarının emniyet altına alınması sürecini başlatmıştır.
634
Ecnadeyn Savaşı ve Amr bin el-As
#19
Amr bin el-As ve Halid bin Velid komutasındaki İslâm ordusu Bizans kuvvetlerini büyük bir hezimete uğratarak Filistin kapılarını ardına kadar açmıştır. Bu zafer Kudüs’ün kuşatılmasına giden süreci ivmelendirmiştir.
636
Yermük Savaşı ve Ebu Ubeyde bin Cerrah
#20
Ebu Ubeyde bin Cerrah ve Halid bin Velid komutasındaki İslâm ordusu Yermük'te Bizans’ın asırlık Levant egemenliğine fiilen son vermiştir. Bu tarihi başarı Kudüs’ün mukavemet gücünü tamamen kırmıştır.
638
Kudüs'ün Barışla Teslimi, Hz. Ömer ve Emanname
#21
Patrik Sophronius şehrin anahtarlarını bizzat Halife Hz. Ömer’e teslim etmiştir. Hz. Ömer’in sunduğu Emanname; can, mal ve inanç hürriyetini teminat altına alan insanlık tarihinin en müstesna vesikasıdır. Hz. Ömer Harem-i Şerif’i çöplerden temizleterek Mescid-i Aksâ’yı ibadete açmıştır.
691
Kubbetü's-Sahra İnşası ve Abdülmelik bin Mervan
#22
Emevî Halifesi Abdülmelik bin Mervan, Hz. Peygamber’in Miraç’a yükseldiği Muallak Taşı üzerine İslâm mimarisinin şaheseri olan Kubbetü’s-Sahra’yı inşa ettirmiştir. Günümüze kadar özgünlüğünü koruyan en eski İslâmî anıtsal yapıdır.
1099
Haçlı İşgali ve Godfrey de Bouillon Katliamı
#23
Birinci Haçlı Seferi neticesinde Kudüs’ü ele geçiren Haçlı ordusu on binlerce Müslüman ve Yahudi sivili Mescid-i Aksâ ve sokaklarda vahşice katletmiştir. Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahra yağmalanarak kiliseye dönüştürülmüştür.
1187
Kudüs'ün Fethi ve Selahaddin Eyyubî
#24
Selahaddin Eyyubî, Hıttîn Zaferi’nin ardından Kudüs’ü Haçlı işgalinden kurtarmıştır. Haçlıların aksine tek bir sivile dahi zarar vermeyerek tarihe geçen bir adalet sergilemiş, Nureddin Zengi’nin hazırlattığı minberi Mescid-i Aksâ’ya yerleştirmiştir.
1516
Osmanlı İdaresinin Başlaması ve Yavuz Sultan Selim
#25
Mercidâbık Zaferi ile Filistin coğrafyası Osmanlı idaresine girmiştir. Yavuz Sultan Selim 'Hâdimü'l-Haremeyni'ş-Şerîfeyn' unvanına Kudüs’ü de dahil ederek kentin dinî statüsünü ve vakıflarını koruma altına almış, 4 asırlık huzur devri başlamıştır.
1537
Kudüs Surlarının İhyası ve Kanuni Sultan Süleyman
#26
Kanuni Sultan Süleyman, Eski Şehir’i kuşatan görkemli tarihi surları ve anıtsal kapıları baştan aşağı yeniden inşa ettirmiştir. Su bentleri ve sebiller yapılmış, Kubbetü’s-Sahra’nın dış çinileri yenilenmiştir.
1897
I. Siyonist Kongre ve Theodor Herzl
#27
Basel'de toplanan kongre, Filistin'de bir Yahudi devleti kurmayı hedefleyen Politik Siyonizm hareketini başlatmıştır. Sultan II. Abdülhamid, Herzl'in toprak satın alma talebini 'Ben bir karış dahi toprak satmam, zira o topraklar milletime aittir' diyerek tarihi bir kararlılıkla reddetmiştir.
1917
Balfour Deklarasyonu ve Arthur Balfour
#28
İngiltere Dışişleri Bakanı Balfour’un mektubu ile Filistin’de bir Yahudi 'milli evi' kurulması taahhüt edilmiştir. Osmanlı ordusunun çekilmek zorunda kalmasıyla başlayan İngiliz işgali, Filistin halkının meşru haklarını gasbeden bir sürece yol açmıştır.
1947
BM Paylaşım Planı (181 Sayılı Karar)
#29
Birleşmiş Milletler, Filistin topraklarını bir Arap ve bir Yahudi devleti arasında bölmeyi, Kudüs’e ise uluslararası özel statü vermeyi kararlaştırmıştır. Toprağın asıl sahibi olan Filistin halkının iradesi hiçe sayılmıştır.
1948
İsrail'in Kuruluş İlanı
#30
İngiliz mandasının sona ermesiyle 14 Mayıs 1948’de David Ben-Gurion bağımsızlık ilan etmiş ve ABD dakikalar içinde bu yapıyı tanımıştır. Bu ilan Filistin halkının vatanlarından sürülmesinin resmî başlangıcı olmuştur.
1948
Nekba (Büyük Felaket)
#31
750 binden fazla Filistinli öz vatanından zorla sürülmüş, 500’den fazla köy haritadan silinmiştir. Deyr Yasin katliamı gibi vahşetlerle halk sindirilmiş ve Filistin halkı mülteci konumuna düşürülmüştür.
1948
Kudüs Direnişi ve Abdülkadir el-Hüseyni
#32
Cihad-ı Mukaddes Ordusu komutanı Abdülkadir el-Hüseyni, Kastal Muharebesi'nde şehit düşerek direnişin sembolü olmuştur. Mücadelesi Doğu Kudüs ve Mescid-i Aksâ'nın 1967'ye kadar işgalden korunmasını sağlamıştır.
1964
Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) Kurulması
#33
Ahmed eş-Şukayri liderliğinde Kudüs’te toplanan konseyde FKÖ kurulmuştur. Filistin davasının ulusal ve uluslararası arenada kurumsal temsilcisi haline gelmiştir.
1967
Altı Gün Savaşı ve Doğu Kudüs'ün İşgali
#34
İsrail ordusu Doğu Kudüs, Batı Şeria, Gazze Şeridi, Golan Tepeleri ve Sina'yı işgal etmiştir. Moşe Dayan komutasındaki birlikler Eski Şehir’e ve Mescid-i Aksâ’ya girerek Doğu Kudüs'ü yasadışı ilhak etmiştir.
1969
Mescid-i Aksa Yangını ve İİT'nin Kuruluşu
#35
Fanatik bir Siyonist tarafından Kıble Mescidi kundaklanmış, Selahaddin Eyyubî’nin tarihi minberi kül olmuştur. Bu facia üzerine İslâm ülkeleri Rabat’ta toplanarak İslam İşbirliği Teşkilatı’nı (İİT) kurmuştur.
1973
Yom Kippur Savaşı
#36
Mısır ve Suriye orduları 1967 kayıplarını telafi etmek amacıyla sürpriz bir harekât başlatarak Bar-Lev savunma hattını yarmış ve işgalci rejimde derin askeri-psikolojik sarsıntı yaratmıştır.
1982
Sabra ve Şatilla Katliamı
#37
İsrail ordusunun Lübnan işgali sırasında Ariel Şaron gözetiminde kamplara giren milisler en az 3000 savunmasız Filistinli mülteciyi vahşice katletmiştir.
1987
I. İntifada (Taş İntifadası) ve HAMAS'ın Kuruluşu
#38
Gazze'de başlayan ve tüm Filistin'e yayılan kitlesel halk direnişidir. Şeyh Ahmed Yasin önderliğinde İslâmî Direniş Hareketi (HAMAS) kurularak mücadeleye İslâmî kimlik kazandırılmıştır.
1993
Oslo Anlaşmaları
#39
FKÖ ile İsrail arasında imzalanan anlaşma ile Filistin Özerk Yönetimi kurulmuş; ancak Kudüs’ün nihai statüsü, yerleşimler ve mülteci hakları ötelenerek işgal maskelenmiştir.
1994
El-Halil İbrahimi Camii Katliamı
#40
Terörist Baruch Goldstein sabah namazında secde eden Müslümanlara ateş açarak 29 kişiyi şehit etmiştir. İsrail yönetimi katliamın ardından camiyi ikiye bölerek büyük kısmını Yahudilere tahsis etmiştir.
2000
II. İntifada (Aksa İntifadası)
#41
Ariel Şaron'un yüzlerce korumayla Harem-i Şerif’e düzenlediği provokatif baskın üzerine patlak veren beş yıllık kitlesel ve silahlı direniş hareketidir.
2004
Yaser Arafat'ın Vefatı
#42
Ramallah’taki karargahında aylarca süren İsrail kuşatmasının ardından şüpheli şekilde vefat etmiş, Filistin liderliğinde yeni bir siyasi süreç başlamıştır.
2004
Şeyh Ahmed Yasin'in Şehadeti
#43
Hamas'ın kurucusu ve manevi lideri felçli alim Şeyh Ahmed Yasin, Gazze’de tekerlekli sandalyesiyle sabah namazından çıkarken düzenlenen helikopter saldırısıyla şehit edilmiştir.
2004
Dr. Abdülaziz el-Rantisi'nin Şehadeti
#44
Şeyh Yasin’in ardından Hamas liderliğine seçilen Dr. Abdülaziz el-Rantisi suikast sonucu şehit düşmüş; direniş iradesinin tavizsiz süreceği ilan edilmiştir.
2006
Filistin Demokratik Seçimleri ve İsmail Heniye
#45
Şeffaf seçimleri Hamas büyük bir zaferle kazanmış ve İsmail Heniye başbakanlığında hükümet kurulmuştur. Ancak işgalci güçler ve Batı halkın demokratik tercihine ambargo ile karşılık vermiştir.
2007
Siyasi Bölünme ve Gazze Yönetimi
#46
İç gerilimler neticesinde Fetih Batı Şeria’da kalırken Gazze Şeridi Hamas yönetimine geçmiş; iki bölge arasındaki idari kopuş derinleşmiştir.
2007
Gazze Kara, Deniz ve Hava Ambargosu
#47
İsrail'in Gazze'ye uyguladığı gayriinsani kuşatma bölgeyi açık hava hapishanesine çevirmiş; Gazze halkı benzeri görülmemiş bir abluka altında direnişi sürdürmüştür.
2010
Mavi Marmara Katliamı ve Şehit Furkan Doğan
#48
Gazze ablukasını delmek amacıyla yola çıkan insani yardım filosuna uluslararası sularda düzenlenen baskında Furkan Doğan dahil 10 insani yardım gönüllüsü şehit edilmiştir.
2017
Kudüs'ün Tek Taraflı Başkent İlan Edilmesi
#49
ABD Başkanı Donald Trump uluslararası hukuku hiçe sayarak Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak tanıdığını açıklamış, BM Genel Kurulu bu kararı ezici çoğunlukla geçersiz saymıştır.
2021
Şeyh Cerrah Direnişi ve Mescid-i Aksa Savunması
#50
Doğu Kudüs’te evlerin gasbedilmesine karşı Muna ve Muhammed el-Kurd gibi genç aktivistlerin öncülüğünde başlayan mücadele, Mescid-i Aksâ savunmasıyla birleşerek küresel yankı uyandırmıştır.
2023
7 Ekim Aksa Tufanı
#51
Mescid-i Aksâ’ya yönelik ihlallere ve ambargoya karşı başlatılan stratejik operasyon sonrası İsrail rejiminin Gazze’de yürüttüğü soykırım harekâtı küresel jeopolitiğin merkezine oturmuştur.
2024
Uluslararası Adalet Divanı Soykırım Davası
#52
Güney Afrika Cumhuriyeti önderliğinde açılan tarihi dava sonucunda Divan, İsrail aleyhine ihtiyati tedbir kararlarına hükmetmiş ve işgalci rejim hukuk önünde soykırımla yargılanmaya başlamıştır.